PISA txostena: zer esaten ari zara benetan gure nerabeei buruz?

ELGAk irailaren 8an argitaratutako PISAren emaitzek hezkuntza berriro ere eztabaidaren erdigunean jarri dute . Eta zifrek geldiarazten gaituzte: Espainian, 15 urteko ikasleek batez bestekoaren azpitik lortu dituzte emaitzak matematikan, irakurketan eta zientzietan. 2015eko datuekin alderatuta, ikasleek 45 puntu galdu dituzte irakurketan, 29 matematikan eta 16 zientzietan, eta ELGAren batez besteko jaitsiera 28, 22 eta 7 puntukoa izan da, hurrenez hurren.

Arazoa ez dirudi “gutxiago jakitea” denik

Datu deigarrienetako batek irakurmenarekin du zerikusia. Narriadura bereziki nabarmena da ikasleek testu luzeei aurre egin behar dietenean. Egindako azterketen arabera, gainera, erantzun azkarrak eta okerrak ugaritu egin dira, eta zenbait zereginen aurrean ez da hain saiatua izan. Are gehiago, batzuek uste dute arreta iraunkorra hondatuta dagoen seinale izan daitezkeela emaitza horiek. Eta horrek ikasgelatik askoz harago doan auzi baten aurrean jartzen gaitu.

Artatzeak ez du soilik begiratzea esan nahi. Informazioa aukeratzea, aktibo mantentzea, garrantzirik gabeko estimuluak inhibitzea eta ulertzen saiatzen ari garen horretan baliabide mentalak erabiltzea esan nahi du. Ikasteak horixe eskatzen du, hain zuzen ere. Testu konplexu bat irakurtzeak, problema matematiko bat ebazteak edo azalpen zientifiko bat ulertzeak zeregin baten barruan denbora batez egotea esan nahi du. Suposatzen du onartzea hasieran agian ez dugula zerbait ulertzen, atzera egin, hanka sartu eta jarraitu. Azken finean, ikasteak ere itxaroten ikastea dakar.

Pantailak al dira errudunak?

Tentagarria da azalpen erraz bat bilatzea: “nerabeek gehiegi erabiltzen dute mugikorra”. Hala ere, datuek ez dute arazoa pantaila orduetara murrizten uzten.

Espainian, ELGAren batez bestekoa baino gailu digital gutxiago erabiltzen dira ikasgelan, baina ikasleen % 29k adierazi du ikaskideak sarritan dibertitzen direla haiekin zientzietako eskoletan. Gainera, Espainiako ikasleen %86k mugikorra instalazioetan erabiltzerik ez dagoen zentroetan ikasten dute, ELGAko batez bestekoa baino askoz gehiago. Horrek erakusten du teknologiaren eta ikaskuntzaren arteko harremana askoz konplexuagoa dela telefonoaren presentzia edo gabezia hutsa baino.

Izan ere, ez da gauza bera testu luze bat irakurtzea edo eduki laburrak lerratzea. Ez da gauza bera ikertzea edo informazioa pasiboki kontsumitzea. Ez da gauza bera elkarrizketa bati eustea edo estimulu batetik bestera etengabe salto egitea. Kontuak, beraz, ez luke soilik “mugikorra bai edo mugikorra ez” izan behar, baizik eta zer arreta mota bultzatzen ari garen hura harrapatzeko etengabe lehiatzen ari den gizarte batean.

Zein da IAren zeregina?

Eta orduan agertzen da adimen artifiziala. PISA 2025ek, lehen aldiz, eskolako lanetarako “chatbot generatiboen” erabilerari buruzko informazioa gehitu du. Ikusi denez, ikasleen %54k adierazi du gutxienez astean behin erabiltzen dituela ikasten laguntzeko; %40k testuak laburtzeko erabiltzen ditu eta %33k lanak idazteko.

Kontua ez da adimen artifizialaren alde edo kontra egotea. Geure buruari egin beharko geniokeen galdera beste bat da: hobeto pentsatzeko ala gutxiago pentsatzeko erabiltzen ari gara?

Ikertzen, galderak egiten, informazioa kontrastatzen edo azalpen bat jasotzen laguntzen duen tresna batek izugarrizko potentziala izan dezake. Baina ikasi behar ditugun atazak ordezkatzen baditu (irakurri, laburtu, idatzi edo problema bat ebatzi), erantzun zuzena lor dezakegu atzean zegoen ikaskuntza eraiki gabe. PISAren datuek, gainera, erlazio konplexua erakusten dute IAren eta errendimenduaren artean: chatbot-ak erabiltzen ez dituztenek erabiltzen dituztenek baino emaitza hobeak lortzeko joera dute; erabilera moderatuak eta ikasteko helburuarekin egindakoak, berriz, erlazio desberdinak dituzte. Izan ere, ELGAk berak ohartarazi du eragina helburuaren eta tresna hezkuntza-prozesuan nola integratzen den araberakoa dela.

Arazoa gure nerabeak al dira?

Benetan arrisku bat dago atentzioaz eta errendimenduaz hitz egiten dugunean: Gizarte-arazo bat banakako akats bihurtzea. “Ez da kontzentratzen”, “Ez du pazientziarik”, “Ez du ikasi nahi”, “Mugikorrarekin bakarrik egon nahi du soilik”. Esaldi horiek behagarriak diren jokabideak deskriba ditzakete, baina ez dute azaltzen zergatik agertzen diren.

Nerabezaroa aldaketa emozional, sozial eta ebolutibo handiak dituen etapa da. Norbere burua arautzeko, ahaleginari eusteko edo frustrazioa jasateko gaitasuna ez da berez sortzen. Garatu egiten da eta laguntza eta babesa behar du. Eta laguntza hori ez dagokio soilik nerabeari.
PISAren datuek erakusten dutebehera edin dutela familia-laguntzaren adierazle batzuetan: Espainian, gurasoek astero eskolan zer egin duten galdetzen dietela dioten ikasleen portzentajea 2022ko % 77tik 2025eko % 69ra pasatu da. Aldi berean, absentismoak gora egin du: %34k adierazi du gutxienez eskola-egun bat huts egin dutela atearen aurreko bi asteetan; 2022an, berriz, %28koa izan zen.
Ikastetxeetan bertan ere zailtasunak aurkitzen ditugu. 2025ean, Espainiako ikasleen % 49 eskolatuta zeuden ikastetxeetan, eta zuzendaritza-taldeek adierazi zuten irakasle falta zela oztopo bat irakaskuntzarako; ELGAk, berriz, % 39 batez beste.

Heztea eta ikastea askoz gehiago da

Horrek guztiak funtsezko zerbait gogorarazten digu: ikasteko gaitasuna ez da existitzen inguratzen gaituzten bizi-baldintza, lotura eta hezkuntza-testuinguruak alde batera utzita.

Komeni da, beraz, emaitza horiek gure nerabeentzako etiketa ez bihurtzea. PISAk gaitasun jakin batzuk neurtzen ditu eta informazio oso baliotsua eskaintzen du, baina ez du hezteak esan nahi duen guztia neurtzen. Ez du neurtzen loturen kalitatea, sormena bere forma guztietan, zaintzeko, laguntza eskatzeko, zailtasun emozional bat kudeatzeko edo bizi-proiektu bat eraikitzeko gaitasuna.

Egin dezakeena da hausnartzen lagundu: arreta bultzatzen duen kultura batean hezten ari gara ala hura harrapatzeko etengabe lehiatzen den kultura batean? Nik ez dakit, baina, noski, erantzuna ez da teknologia deabrutzea, ezta belaunaldi bati helduok eraiki ditugun baldintza sozialen erantzukizuna ematea ere. Patxadaz irakurtzeko, hitz egiteko, aspertzeko, erratzeko, frustrazioa jasateko eta berriz saiatzeko espazioak berreskuratzea da kontua.

Ikasteak denbora eskatzen duelako. Eta estimuluen erritmoa gero eta gehiago azkartzen ari den gizarte honetan, itxuraz erraza den zerbait irakastea da, hain zuzen ere, hezkuntzako zeregin garrantzitsuenetako bat: gelditzea, arreta jartzea eta benetan gure arreta zer merezi duen aurkitzea.

Xabier Molina, psikologoa